15 Μαΐ 2005

Από την Άνοιξη της Πράγας στο Φθινόπωρο

Οι εποχές του έτους, και όλα τα συναισθήματα που τις συνοδεύουν, θα ήταν αδύνατο να απουσιάζουν από τη γλώσσα της πολιτικής. Περίοδος ακμής, αναγέννησης και ανάκαμψης, η έννοια της άνοιξης ταίριαξε σε πολλά από τα σκαμπανεβάσματα της Ιστορίας.

Ο Χειμώνας της Πράγας ξεκίνησε αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το σιδηρούν παραπέτασμα βρήκε την Τσεχοσλοβακία στην ανατολή του, την προσηλωμένη στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Έπειτα από σχεδόν δύο δεκαετίες άκαμπτης σοσιαλιστικής πολιτικής, υπαγορευμένης από τη Μόσχα, τον Ιανουάριο 1968, στην ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος της χώρας ανέρχεται ο μεταρρυθμιστής Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ, ο μοναδικός γενικός γραμματέας του ανατολικού μπλοκ που ο κόσμος τον θυμάται με «χαμογελαστά μάτια». Ηγέτης ενός συνασπισμού Σλοβάκων που είχαν απηυδήσει με την τσεχική κυριαρχία, αλλά και Τσέχων που επιζητούσαν την αναμόρφωση του συστήματος, ο χαρισματικός Ντούμπτσεκ κήρυξε μέσα στους πρώτους μήνες της θητείας του τον «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Ήταν το πολιτικό πείραμα που έμεινε στην Ιστορία ως, η Άνοιξη της Πράγας.

Βασική πλατφόρμα των πολιτικών μεταρρυθμίσεων ήταν η εκ των άνω επιβολή τους, συνοδευόμενη από ψυχολογικά κίνητρα για την χειραφέτηση των πολιτών. Αιχμή του δόρατος, το φοιτητικό κίνημα, οι εργάτες και οι διανοούμενοι. Το πρώτο σημαντικό βήμα της νέας ηγεσίας ήταν ο φραγμός που έθεσε τον Μάρτιο στην μέχρι τότε σχεδόν αυτονόητη λογοκρισία. Η ελευθερία λόγου και έκφρασης μέσω των εφημερίδων και των περιοδικών διαπνέονταν από έναν άνεμο αισιοδοξίας, καθώς οι Τσεχοσλοβάκοι ήταν πλέον ελεύθεροι να προβληματιστούν από τα σφάλματα του παρελθόντος. Οι τέχνες γνώρισαν και αυτές την εποχιακή τους άνθιση, με κυριότερα σημεία αναφοράς το θέατρο και τον κινηματογράφο. Αποτέλεσμα του κλίματος που είχε δημιουργηθεί ήταν το «Μανιφέστο των 2.000 λέξεων» που δημοσιεύθηκε στα τέλη του Ιουνίου. Ήταν μια κοινή δήλωση, υπογεγραμμένη από 70 καλλιτέχνες, επιστήμονες και αθλητές, η οποία υποστήριζε τον εκδημοκρατισμό της χώρας και προκαλούσε τους πολίτες να συμμετάσχουν στο εαρινό ιδεολογικό εγχείρημα.

Το μόνο που δεν έλαβε υπόψη η νέα ηγεσία της Τσεχοσλοβακίας ήταν τα σήματα που έστελνε επί μήνες η Σοβιετική Ένωση και οι δορυφόροι της. Επτάμιση μήνες μετά την αναρρίχηση του Ντούμπτσεκ στην εξουσία, τα ξημερώματα της 21ης Αυγούστου, 500.000 χιλιάδες στρατιώτες του Συμφώνου της Βαρσοβίας εισέβαλαν απροειδοποίητα στην Τσεχοσλοβακία με στόχο την καταστολή της ανοιξιάτικης σκανταλιάς. Η τελευταία ελεύθερη μετάδοση του ραδιοφωνικού σταθμού της Πράγας εκφωνούσε την εξής έκκληση: Σας παρακαλούμε, θυμηθείτε την Τσεχοσλοβακία όταν δεν θα είμαστε στις ειδήσεις! Η εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, που κόστισε τη ζωή σε περισσότερους από 30 ανθρώπους, υπόσχονταν σίγουρα έναν ατελείωτο παγετώνα για την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Ο ίδιος ο Ντούμπτσεκ μεταφέρθηκε σχεδόν σιδηροδέσμιος στη Μόσχα για «συνομιλίες», και ως συνέπεια όλες οι μεταρρυθμίσεις σταμάτησαν. Όταν γύρισε στην πατρίδα του αναγκάστηκε να εργαστεί ως ανειδίκευτος δασοπόνος, μοίρα που ακολούθησαν πολλοί πρώην υπουργοί και ακαδημαϊκοί. Το Φθινόπωρο της Πράγας ήρθε με την λεγόμενη περίοδο της «ομαλοποίησης». Δεν υπήρξαν ούτε εκτελέσεις, ούτε δίκες παρωδίες, αλλά η δημόσια αυτοπυρπόληση μέχρι θανάτου του νεαρού φοιτητή Γιαν Πάλαχ, ήταν αρκετή για να απεικονίσει την διάχυτη απελπισία. Η εναλλαγή των εποχών άλλωστε, δεν θα πάψει ποτέ να είναι φύσει μελαγχολική.

Ήταν, η Άνοιξη της Πράγας. Μια άνοιξη που υπερέβη, κυριολεκτικά και μεταφορικά, την εποχή της και έληξε άδοξα στα τέλη του καλοκαιριού του 1968.




Post Scriptum: Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, το 1987, ερωτηθείς για τη διαφορά μεταξύ των μεταρρυθμίσεων του Ντούμπτσεκ και της σοβιετικής Περεστρόικα, ο εκπρόσωπος του Μιχαήλ Γκορμπατσώφ δήλωνε: Δεκαεννέα χρόνια!

10 Μαΐ 2005

Σκόπια - Greek Mak

Το ταξίδι μου για την πρωτεύουσα της χώρας του Γκλιγκόρωφ και του Μαντσέφσκι ξεκίνησε ένα πρωί από την 2η πλατφόρμα του Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης. Αν εξαιρέσουμε την αδικαιολόγητα 2ωρη στάση στον μεθοριακό σταθμό της Γευγελής, τα αδιάκοπα καπνά και οι αμπελώνες κατά μήκος της προσέγγισης των Σκοπίων δεν σε προδιαθέτει για το raison d’ etre των διπλωματών: την ύπαρξη διαφορετικών κρατών. Συνοδεία μου σε αυτό το ταξίδι η διακριτική δυσωδία του τρένου, που εξισορροπήθηκε για λίγο από την μυρωδιά των αμπελώνων της περιοχής Kavadarci όπου παράγεται το κρασί Alexandria, ένα από τα δημοφιλέστερα και καλύτερα της χώρας.

Φτάνοντας στα Σκόπια καταλαβαίνεις ότι σε αυτόν τον τόπο τα πράγματα εφαρμόστηκαν αλλιώς. Πρώτη υποδοχή από τον αδιάφορο αρχιτεκτονικά σιδηροδρομικό σταθμό· κινήθηκα βιαστικά προς την έξοδο προς αναζήτηση κάτι καλύτερου. Το ταξί έκανε δύο-τρεις βαλκανικούς ελιγμούς και βγήκε σε μια μεγάλη λεωφόρο η οποία φαινόταν να είχε μαλώσει με την κυκλοφοριακή κίνηση. Μια μοίρα διαφημιστικών πινακίδων με βομβαρδίζει με βόμβες διασποράς κυριλλικών γραμμάτων μέχρι που βλέπω μια παράσταση ερυθρόμορφου αγγείου, με τον αρχαίο πρόγονό μας να κρατάει στα χέρια του ένα… Greek Mac! (Μερικές μέρες αργότερα, θα άκουγα από το ραδιόφωνο ενός ταξί και την αντίστοιχη διαφήμιση με την μελωδία του τραγουδιού ‘Ο Γιώργος είναι πονηρός’!). Λίγο πιο κάτω η συνοικία που άτυπα αποκαλείται Λεπτοκαρυά…

Τα Σκόπια είναι μια πόλη οπωσδήποτε ζωντανή. Καφέ, ψησταριές, επιχειρήσεις, κόσμος παντού. Από το οθωμανικό κάστρο της πόλης έχεις ίσως την δεύτερη καλύτερη θέα των Σκοπίων, μετά από τον λόφο που φιλοξενεί το μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα. Σημείο αναφοράς, όχι μόνο γεωγραφικά, ο ποταμός Βαρδάρης ο οποίος κάνει την πόλη να φαντάζει χωρισμένη στα δύο: στα ανατολικά οι μιναρέδες, το παζάρι, τα κεμπαμπτζίδικα και το χαμάμ, ενώ στα δυτικά ο λόφος με το μοναστήρι, ο τεράστιος σταυρός του (σαν αυτούς που φυτρώνουν παντού τώρα τελευταία στην χώρα) και το σύγχρονο άστυ, χτισμένο εκ νέου μετά τον καταστρεπτικό σεισμό του 1963 που ισοπέδωσε την πόλη και δομημένο σύμφωνα με τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Αλβανοί και Τούρκοι στην Ανατολή, Σλαβομακεδόνες στην Δύση. Θα μπορούσε να ήταν έκθεση συμβολισμού αλλά στην πραγματικότητα τα πράγματα δεν είναι και τόσο απόλυτα. Κατά τα άλλα μεγάλοι δρόμοι, ψηλά γκρι κτίρια, χιλιάδες τόνοι σκυροδέματος και το μάτι να κολλάει στο περίεργο κτίριο του κεντρικού ταχυδρομείου που μοιάζει σαν χταπόδι. Λίγο πιο δίπλα η κεντρική «πλατεία Μακεδονίας» η οποία μου υπενθυμίζει περισσότερο τις ομοιότητες που έχουμε με τους κάτοικους αυτής της πόλης παρά τις διαφορές μας. Για χρόνια τώρα οι αρμόδιοι της πόλης και της χώρας δεν μπορούν να αποφασίσουν τι να κάνουν με αυτό που εξακολουθεί να αποτελεί απλώς ένα ξέφωτο στο τσιμεντένιο δάσος, αλλά με ένα βαρύ όνομα. Εδώ στην Ελλάδα κάτι τέτοιους χώρους απλώς τους χτίζουμε και μαλώνουμε μετά για τον συμβιβασμό που θα φέρει την ‘ομόνοια’ στους πολίτες.

Τα βράδια σίγουρα δεν σε στοιχειώνει η έλλειψη επιλογών για έξοδο. Υπάρχουν δεκάδες μπαρ στο κέντρο, καθώς και clubs στο πάρκο δίπλα στο στάδιο όπου δίνει τους αγώνες της η ποδοσφαιρική ομάδα της πόλης, η Βαρντάρ. Όταν το επιτρέπει ο καιρός, τα πιο δημοφιλή μέρη για ένα ποτό είναι διάφορα μπαράκια με τραπέζια, πλαστικές καρέκλες και διαφημιστικές ομπρέλες τοπικής μπύρας όπου, αντί της ψευτογκλαμουριάς και των Reservé, η ατμόσφαιρα είναι πολύ φιλική και οι παρέες αναμιγνύονται. Αγαπημένο το μπαρ Bastion, όπου θα μοιραστείς τα σκαλοπατάκια με τους θαμώνες, θα πιεις πολύ, θα πληρώσεις λίγο και, μόλις μάθουν ότι είσαι Έλληνας, θα καταλήξεις να συζητάς με αγνώστους για το όνομα της χώρας … μέχρι τα επόμενα σφηνάκια να σου υπενθυμίσουν ότι υπάρχουν περισσότερο σημαντικά θέματα για διαπραγμάτευση που κάθονται στο διπλανό τραπέζι.

Ένα βράδυ επισκέφθηκα την Μάγια και τον Μίκι, ένα ζευγάρι που έμεναν σε ένα προάστιο της πόλης. Φθάνοντας στο σπίτι είδα την κλασική μπλε ταμπελίτσα: Οδός Αλεξάντρ Μακεντόνσκι. «Επίτηδες το κάνεις;» αστειεύτηκα στην Κριστίνα, την οικοδέσποινα μου στα Σκόπια. Μετά από δύο ευχάριστες ώρες που χρωματίστηκαν από το ντόπιο κίτρινο ρακί, καλέσαμε ένα άχρωμο ταξί. Στην έξοδο με σταμάτησε ο Μίκι και, χαμογελώντας, μου είπε δείχνοντάς μου την μπλε πινακίδα:

- Το είδες αυτό;
- Το είδα, το είδα, είπα γελώντας αμήχανα.
- Ξέρεις έχω πρόβλημα με αυτό… Τελευταία είναι τόσες πολλές οι οδοί με αυτό το όνομα στην γειτονιά μου που, όταν καλώ ταξί, οι οδηγοί αργούν πάντα 5 με 10 λεπτά επειδή δεν ξέρουν σε ποια να πρωτοπάνε!

Η συζήτηση για τον Μέγα Αλέξανδρο, το όνομα Μακεδονία και όλα τα συναφή είναι αναπόφευκτες. Το σίγουρο είναι ότι βρίσκεις και εκεί όλων των ειδών τις αντιδράσεις: από άτομα που δεν ενδιαφέρονται να σε γνωρίσουν, άτομα που κάνουν εμπάργκο στα ελληνικά προϊόντα που έχουν κατακλύσει την αγορά, φάν της Δέσποινας Βανδή που περιμένουν να ακούσουν το τελευταίο της καλλιτεχνικό προϊόν μέχρι και άτομα που απλώς αντιμετωπίζουν το θέμα της ονομασίας της χώρας τους με χιούμορ. Όπως εκείνος ο αρθρογράφος της εφημερίδας Dnevnik ο οποίος πρότεινε, αντί του «πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας», να ονομαστεί η χώρα «πρώην Οθωμανική Δημοκρατία της Μακεδονίας»· τα επιχειρήματα ήταν πολλά και ισχυρά: ούτως ή άλλως, η περιοχή ήταν περισσότερα χρόνια οθωμανική παρά γιουγκοσλαβική, ενώ παράλληλα θα μπορούσαν να κάνουν πιο φθηνές διακοπές στην Τουρκία αλλά και θα υιοθετούσαν την Τουρκική Λίρα ώστε να ένιωθαν όλοι τους δισεκατομμυριούχοι.

Παρ’ όλο που υπάρχουν περισσότερο σημαντικά θέματα που απασχολούν την χώρα, παρ’ όλο που όλος ο υπόλοιπος κόσμος, πλην της Ελλάδας, αποκαλεί πλέον την χώρα. Μακεδονία και τους κατοίκους της Μακεδόνες, το ερωτηματικό για την διπλωματική λύση της διαφοράς πλανάται ακόμα. Πριν αρχίσω να γράφω αυτό το άρθρο ξαναμίλησα με την Κριστίνα· δεν άργησε να με ρωτήσει.

- Θα αποκαλέσεις τη χώρα με το συνταγματικό της όνομα;
- Ξέρεις, το άρθρο θα μιλάει απλώς για την πόλη.
- Αααααχχ! Τι διπλωμάτης!
Φωτογραφίες: Dimitar Petrovski, Elena Nestorovska